آیا مسیحیان می‌توانند به تکامل اعتقاد داشته باشند؟
آیا مسیحیان می‌توانند به تکامل اعتقاد داشته باشند؟
همۀ ما با اصطلاح تکامل آشنا هستیم. زمانی که در مقطع کارشناسی ارشد رشتۀ علوم در دانشگاه تحصیل می‌کردم، هر موضوعی اعم از – زیست‌شناسی، گیاهشناسی، بوم‌شناسی، میکروبیولوژی – از منظر تکامل تدریس می‌شد. در این چهارچوب، تکامل به عنوان «فرضیه‌ای تعریف می‌گردد که طبق آن تمام حیات از مواد غیرزنده سرچشمه گرفته و بر اساس انتخاب طبیعی و گونه‌زایی ، با جهش‌های تصادفی بدون هدف یا طراحی تعیین‌شده در طی میلیاردها سال گسترش یافته است» (فرهنگ جامع اصطلاحات الهیاتی بِیکر، ۷۶).
به عناصری مانند اکسیژن، هیدروژن، نیتروژن و کربن فکر کنید که با هم ترکیب می‌شوند تا مواد غیرزنده مانند هوا، آب و فلزات و همچنین موجودات زنده مانند چوب، علف، حشرات، پرندگان، فیل‌ها و انسان‌ها را تشکیل دهند. در سطحی نامحسوس، تغییراتی به طور تصادفی رخ داده است – جهش‌های تصادفی در ساختار دی. اِن. اِی – که باعث بقای آن چیزها با نوآوری‌های جزئی شد. با گسترش انواع گونه‌های متمایز از گیاهان و حیوانات که از مزایای بقا برخوردار بودند، در نهایت تمام تنوع موجودات غیرزنده و زنده‌ای را که اکنون وجود دارند پدید آوردند. نکتۀ مهم این است که کل این فرآیند بدون خدا، بدون جهت و بدون هدف رخ داده است.
تکامل خداباورانه چیست؟
تکامل خداباورانه یکی از زیر شاخه‌های تکامل با حداقل دو روایت متفاوت است. بر اساس یک روایت، تکامل خداباورانه به این صورت تعریف می‌شود: «فرضیه‌ای مبنی بر اینکه تمام حیات بر اساس فرآیندهای تکاملی توسعه یافته است و خدا در مواقعی برای تحقق هدفش مداخله کرده است.» این نسخه از تکامل خداباورانه، هم عمل الهی («خداباورانه») و هم تکامل را تایید می‌کند. بر اساس این نسخه، مهم‌ترین تفاوت بین تکامل و تکامل خداباورانه این است که اولی هرگونه نقشی را برای خدا در فرآیندهای رشدی که منجر به پیدایش موجودات غیرزنده و زندۀ کنونی شده انکار می‌کند، در حالی که دومی برای خدا در آن فرآیندها نقشی را قائل شده است.
برای مثال، بر اساس یکی از صورت‌بندی‌های تکامل خداباورانه، خدا ماده را آفرید و تا زمانی که تمام موجودات زنده با فرآیندهای کاملا طبیعی تکامل یافتند هیچ‌گونه هدایت یا مداخله‌ای که منجر به تغییری محسوس و تجربی در رفتار طبیعی ماده شود، انجام نداد. (تکامل خداباورانه، ۹۴۶). بنابراین، پس از عمل آفرینشِ ابتداییِ خدا برای به وجود آمدن جهانی خارج از خودش، او نقش مستمری در فرآیندهای تکاملی که به جریان انداخته بود، ایفا نکرد.
طبق روایت دوم، که توسط سازمان بیولوگوس[1] ارائه شده است، تکامل خداباورانه به این صورت تعریف می‌شود: «دیدگاهی که عنوان می‌کند خداوند همۀ موجودات زنده، از جمله انسان‌های آفریده‌شده به صورتِ خویش را از طریق مسیح و با بهره‌گیری از فرآیندهای طبیعیِ طراحی‌شده و تحتِ حمایتِ فعالِ خود می‌آفریند؛ فرآیندهایی که دانشمندان امروزه آن را تکامل می‌نامند» («آینۀ معیوب»). بنابراین، خدا نه تنها در ابتدا برای آفرینش جهان عمل کرد، بلکه در طول فرایند تکاملِ هر آنچه در دنیا وجود دارد حضور فعال و مستمر خود را حفظ می‌نماید. او بر فرآیندهای تکاملی مانند انتخاب طبیعی، گونه‌زایی و جهش‌های تصادفی نظارت می‌نماید تا اطمینان حاصل کند که آنها هم موجودات زنده و هم غیرزنده را مطابق با طرح الهی پدید می‌آورند.
آیا هر یک از این دو نسخۀ تکامل خداباورانه با کتاب مقدس مطابقت دارد؟ برای پاسخ، باید به تاریخ کلیسا و آموزۀ تاریخی مسیحیت نگاه کنیم.
مواجهۀ تکامل با کلیسا
کلیسا در بخش اعظم تاریخ خود، بر این باور بوده است که خدا همۀ آنچه که وجود دارد را از «عدم»[2] خلق کرده است. کلیسا این آموزه را عمدتا بر اساس آیۀ آغازین کتاب مقدس تایید کرد: «در آغاز، خدا آسمانها و زمین را آفرید» (پیدایش 1:1). خدا که به عنوان پدر، پسر و روح‌القدس از ازل وجود داشته، اراده نمود جهانی متمایز از خودش ایجاد کند و این کار را انجام داد.
عبارات دیگری نیز این باور را تقویت می‌کنند. برای مثال، مزمورنویس آفرینش را به کلام و دَم دهان خدا نسبت می‌دهد: «به کلام خداوند آسمانها ساخته شد، و همۀ لشکر آنها، به دَمِ دهان او… زیرا او گفت و شد؛ امر فرمود و بر پا گردید» (مزمور 6:33 و ۹). بر اساس تفسیر سنتی از این آیات، خدای پدر جهان را به واسطۀ کلمه (خدای پسر) و با دَم دهان خود (خدای روح‌القدس) آفرید. بنابراین، آفرینش عمل قدرتمند خدای تثلیث بود.
علاوه بر این، کتاب مقدس به‌صراحت هرگونه استفادۀ خدا از مواد پیشین در آفرینش را رد می‌کند: «به ایمان درمی‌یابیم که کائنات به وسیلۀ کلام خدا شکل گرفت، بدان‌گونه که آنچه دیده می‌شود از چیزهای دیدنی پدید نیامد» (عبرانیان 3:11). برای مثال، خدا دو اتم هیدروژن (H) و یک اتم اکسیژن (O) را نگرفت و آنها را به آب (H2O) تبدیل نکرد. بلکه، هم اتم‌های هیدروژن و اکسیژن و هم آب را از هیچ خلق نمود. آفرینش الهی از عدم بود!
مطابق با ادامۀ روایت آفرینش در پیدایش ۱، کلیسا همچنین معتقد است که خدا تمام گونه‌ها و انواع موجودات را آفریده است: نور، آب، هوا، خاک، پوشش گیاهی، خورشید و ماه و ستارگان، موجودات دریایی، پرندگان، موجودات روی خشکی و در نهایت انسان را به صورت الهی.
نکتۀ مهم این است که کلیسا هرگز این ایده را نپذیرفت که تمامی موجودات غیرزنده و زنده بر اساس فرآیندهایی مانند انتخاب طبیعی، گونه‌زایی و جهش‌های تصادفی پدید آمده و رشد کرده‌اند. در واقع، کلیسای اولیه به‌شدت نظریۀ «مبتنی بر اتم» را محکوم کرد؛ نظریه‌ای که می‌گوید همه چیز از برخورد تصادفی عناصر کوچک («اتم‌ها») آغاز شده و سپس به طور تصادفی گسترش یافته است. کلیسا به جای پذیرش تصادفی بودن، آفریننده را ستایش کرد، همان‌طور که اُریجِن[3] این کار انجام داده است: «اما ما مسیحیان که خود را به پرستش خدای یگانه‌ای که همه چیز را آفریده وقف نموده‌ایم، از او که آنها را آفریده است سپاسگزاریم» (علیه سلسوس، ۴.۷۵).
در قرن نوزدهم هنگامی که کلیسا با حملات بسیاری علیه اعتبار و حقانیت کتاب مقدس روبه‌رو شد، تزلزل در آموزۀ آفرینش را آغاز کرد. با انتشار کتاب خواستگاه گونه‌ها اثر چارلز داروین[4] (۱۸۵۹)، جهان‌بینی جدید و همه‌جانبه‌ای پدید آمد که آفرینش از عدم و گسترش انواع موجودات غیرزنده و زنده، و آفرینش خاص انسان‌ها بر اساس تصویر الهی در جهان توسط خدا را انکار می‌کرد. این جهان‌بینیِ تکاملی اکنون بر بخش عمدهای از جامعۀ غربی معاصر ما سلطه یافته است. متاسفانه، این دیدگاه یکی از شدیدترین چالش‌ها برای مسیحیت کتاب‌مقدسی و تاریخی در دوران کنونی است.
آفرینش با انتخاب طبیعی؟
به بیان ساده، کلیسا همیشه آموزۀ آفرینش را که در بالا ارائه شد تایید کرده است. یکی از اولین بیانیه‌های ایمانی در این زمینه – اعتقادنامۀ نیقیه، قسطنطنیه (۳۸۱ پس از میلاد) – بیان می‌کند: «ما ایمان داریم به یک خدا، پدر قادر مطلق، خالق آسمان و زمین و همۀ چیزهای دیدنی و نادیدنی.» در تحولات الهیاتی بعدی، توماس آکویناس[5] این ایده را رد کرد که آفرینش به خودی خود قابلیت ایجاد یا گسترش موجودات زندۀ حقیقی را دارد. او استدلال کرد که فقط خدا «به عنوان وجود مطلق، دارای قدرت آفرینش است و این قدرت برای مخلوقات غیرممکن می‌باشد. موضع او در مقابل دیدگاه‌های تکامل خداباورانه قرار می‌گیرد که قدرت آفرینش را به ماده و رشد آن با فرآیندهای کاملا طبیعی نسبت می‌دهند» (تکامل خداباورانه، ۹۳۵-۹۳۶). به طور مشابه، الهیات پروتستان به تایید آموزۀ سنتی آفرینش ادامه داده است.
بر این اساس، مسیحیانی که تکامل خداباورانه را می‌پذیرند، نه تنها با روایت کتاب مقدس دربارۀ آفرینش در تضاد هستند، بلکه خود را خارج از موقعیت تاریخی کلیسا قرار می‌دهند. هرچند آنها باور دارند خدا ماده را آفریده است، اما در تایید این موضوع کوتاهی می‌کنند که خدا نه تنها مادۀ غیرزنده، بلکه همۀ چیزهای دیدنی (مانند درختان بلوط و اسب) و چیزهای نادیدنی (برای مثال فرشتگان) را آفریده است. «بنابراین، آفرینش خدا، آفرینشِ مادۀ عام و نامشخص نبود، بلکه آفرینشِ گونه‌های مشخصِ مخلوقات بود» (تکامل خداباورانه، ۹۴۶).
با به‌کارگیری این بحث در مورد روایت دوم تکامل خداباورانه، تکامل‌گرایان خداباور وابسته به سازمان «بیولوگوس» – یا به تعبیر دلخواه خودشان «آفرینش‌گرایان تکاملی» – اصلِ «نَسَب مشترک» را می‌پذیرند. برای مثال، دربارۀ انسان‌ها و شامپانزه‌ها (نزدیک‌ترین خویشاوندان ما)، نَسب مشترک به این معناست که اگر حدود ۳۰۰۰۰۰ نسل به عقب برگردیم، «جمعیتی باستانی (که نه انسان بود و نه شامپانزه) را مشاهده خواهیم کرد که به دو گروه تقسیم می‌شد و این گروه‌ها از نظر تولید مثلی از هم جدا شدند… در نهایت ویژگی‌های هر گروه به اندازه‌ای متفاوت گردید که دانشمندان بتوانند آنها را به عنوان گونه‌های متمایز تشخیص دهند.» به گفتۀ آفرینش‌گرایان تکاملی: «داستانی مشابه را می‌توان برای نَسَب اجدادی هر دو گونه‌ای که تاکنون زیسته‌اند، روایت نمود» («تکامل چیست؟ »).
این دیدگاه در مورد منشا و گسترش گونه‌ها به طور کلی، و انسان‌ها به طور خاص، حتی با افزودن جهت و هدف الهی، با روایت کتاب مقدس، در تضاد است. آفرینش‌گرایان تکاملی شرح پیدایش ۱ را در مورد خلقت خاص و آنی خدا (نه با واسطۀ فرآیندهای طبیعی) از ماهی، پرندگان، حیوانات خشکی و در نهایت انسان انکار می‌کنند و به جای آن می‌گویند که خدا هر یک از این موجودات زنده را از طریق ساز‌و‌کارهای طبیعی در دوره‌های زمانی طولانی‌مدت خلق کرده است. علاوه بر این، موضع آنها روایت کتاب مقدس دربارۀ سقوط را نفی می‌کند، زیرا چنین روند تکاملی جایی برای آدم و حوا به عنوان شخصیت‌های تاریخی ندارد.
به این دلایل (و دلایل دیگر)، کلیسا باید در خوانش پایدار خود از روایت کتاب مقدس دربارۀ آفرینش الهی پایدار بماند و به موقعیت تاریخی خود وفادار باشد و خدای آفریننده را به خاطر آفرینش هدفمندش از عدم، و برای هر گونۀ خاص زنده و غیرزنده ستایش کند.
آیا مسیحیان می‌توانند به تکامل اعتقاد داشته باشند؟
۹ فوریۀ ۲۰۱۹
نویسنده: گرِگ آلیسون[6]
استاد دانشکدۀ الهیات سوتِرن
گرِگ آلیسون استاد الهیات مسیحی در دانشکدۀ الهیات تعمیدی جنوبی در لوئیس‌ویل، کنتاکی و نویسندۀ کتاب «خدا، عطیه و راهنما: شناخت روح‌القدس» است.
[1] BioLogos
[2] ex nihilo
[3] Origen
[4] Charles Darwin
[5] Thomas Aquinas
[6] Gregg Allison
