مروری بر کتاب خروج
مروری بر کتاب خروج
نویسنده: موسی
هدف: تاکید بر اقتدار الهی رهبری موسی و شریعت عهد و آداب پرستش
تاریخ نگارش: حدود 1446-1406 ق.م
حقایق کلیدی
- خداوند به موسی به عنوان رهبر اسرائیل اجازه داد تا برکت نجات از مصر را برای آنها به ارمغان آورد.
- قوانین عهدی که توسط موسی داده شد از نظر الهی مجاز بودند که به برکت برای قوم خدا منجر شوند.
- مقررات موسی برای پرستش در خیمه از فرامین الهی مقرر گشت تا به برکت قوم خدا منجر شود.
نویسنده
موسی نویسندۀ اصلی کتاب خروج بود (ر.ک مقدمهای بر پیدایش، بخش نویسنده). بعضی از قسمتهای این کتاب بهصراحت منشا موسایی خود را اعلام میکنند. ده فرمان در اصل «توسط انگشت خدا بر لوح سنگی نوشته شدند» (خروج 18:31؛ 15:32-16؛ 28،1:34)، اما موسی این قوانین را به قوم اسرائیل رساند. موسی همچنین کتاب عهد را نوشت (خروج 18:20-33:23؛ همچنین 4:24-7؛ 27:34). علاوه بر آن، یوشع 31:8 به کلمات خروج 25:20 که در کتاب «شریعت موسی» نوشته شدند، اشاره میکند. بهعلاوه، عیسی کتاب خروج را «کتاب موسی» نامید (مرقس 10:7؛ 26:12؛ لوقا 22:2-23). این احتمال وجود دارد که موسی کاتبانی را به کار گرفته باشد و ممکن است برخی ویرایشهای بعدی صورت گرفته باشد، اما خودِ کتاب و سایر کتب مقدس این نظریه را تایید میکنند که نویسندۀ خروج، موسی بوده است.
نام خروج از کلمۀ لاتین exodus به معنای «خارج شدن» یا «خروج» گرفته شده است (لوقا 31:9). نام این کتاب از رویداد اصلی خروج قوم اسرائیل از مصر گرفته شده است که در 15 فصل ابتدایی این کتاب ثبت شده است. خروج مستقیما در ادامۀ گزارش پیدایش 50 نیست، بلکه بخش آغازین آن با جملۀ «چنین است نام…» تلویحا به پیدایش 8:46-27 اشاره میکند؛ جایی که اسامی اسرائیلیهایی که به مصر رفتند فهرست شدهاند. خروج یک اثر کاملا مجزاست، اما در عین حال بخشی از اسفار پنجگانه محسوب میشود (پیدایش تا تثنیه).
زمان و مکان نگارش
گرچه طرح اصلی خروج از زمان بردگی و اسارت قوم اسرائیل در مصر تا زمان دریافت شریعت خدا در کوه سیناست، اما حداقل دو نشانه وجود دارند که نشان میدهند کتاب خروج در تاریخهای بعدی به شکل نهایی خود رسیده است. خروج 35:16 بیان میکند مردم «بنیاسرائیل چهل سال مَنّا میخوردند تا به سرزمینی آباد رسیدند. باری، تا رسیدن به مرزهای کنعان، خوراکشان مَنّا بود» (همچنین ر.ک یوشع 10:5-12). به همین ترتیب، خروج 38:40 بیان میکند: «بدینسان، در همۀ سفرهای خاندان اسرائیل، در برابر دیدگان همۀ آنان، هنگام روز ابرِ خداوند بر روی مسکن بود و هنگام شب، آتش در ابر.» این اشارات قویا نشان میدهند که موسی این کتاب را به شکل نهایی خود برای نسل دوم خروج در حالی که مردم در دشتهای موآب منتظر بودند، آورد (تثنیه 5:1). به همین دلایل، قدمت این کتاب به 1446-1406 ق.م میرسد؛ یعنی همان دوران چهلسالۀ آوارگی قوم اسرائیل در بیابان.
تاریخ و مسیر خروج، موضوعات قابل توجهی بودهاند. گاهشمار کتاب مقدس تاریخ خروج را 480 سال پیش از پادشاهی سلیمان میداند (اول پادشاهان 1:6)، که حدود 1440 ق.م است. این تاریخ با داوران 26:11 مطابقت دارد که اعلام میکند 300 سال از ورود اسرائیل به کنعان گذشته است. 1440 سال پیش از میلاد در خروج 40:12-41 نیز تایید میشود که در این آیه طول مدت اقامت قوم اسرائیل در مصر را حدود 430 سال میداند. احتمالا تحوتموس سوم[1] یا آمِنهوتپ دوم[2]، فرعون دوران خروج بوده است.
برخی یک تاریخ دیرتر از آن را باور دارند و به همین منظور به شهر رامِسِس[3] متوسل میشوند که آن زمان یکی از مراکز بزرگ انبارداری بود و به دست کارگران اسرائیلی ساخته شده بود (خروج 11:1). رامِسِس دوم[4] (1224-1290 ق.م) را فرعون آن زمان میدانند؛ از این رو تاریخ آن را تقریبا در سال 1270 پیش از میلاد تعیین میکنند. این تاریخ با شواهد باستانشناسی شهرهای تخریبشده در این منطقه و با عدم سکونت قبلی در نواحی اطراف رود اردن مطابقت دارد. با این وجود، کشفیات اخیر اطراف رود اردن و ارزیابیهای جدید خرابههای اَریحا، احتمال چنین تاریخی را تضعیف میکند.
مسیر خروج از رامِسِس شروع شد. دربارۀ موقعیت دقیق مکانی آن بحث و جدلهای فراوانی وجود داشته است؛ گرچه تلِ اِل دبا[5] (قنطیر امروزی) مکانی است که در مورد آن اتفاق نظر بیشتری وجود دارد. عبرانیان از آنجا به سمت جنوب و سُکِت[6] مهاجرت کردند (خروج 20:13). ظاهرا نتوانستند از آنجا به راه خود ادامه دهند و به سمت شمال تغییر مسیر دادند (خروج 2:14). در اینجا از سه مکان نام برده شده است: بَعَل صِفون، مِجدَل، فیهاحیروت. بَعَل صِفون مربوط به تاهپانِس[7] در مجاورت دریاچۀ مِنظَلِه[8]، یکی از دریاچههای نمکی بین مدیترانه و خلیج سوئز است. سه مسیر احتمالی برای فرار اسرائیلیها وجود داشته: مسیر اول، راه سرزمین فلسطینیان از طریق راه ساحلی بسیار مستحکم، که مصر را به کنعان متصل میکرد. مسیر دوم، راه شور[9] بود که از مجاور وادی تومیلات[10] در منطقۀ دلتا آغاز و از میان قادِشبَرنِع رد میشد و به کنعان منشعب میشد. ممکن است دیوار مرزی مصر در شور مانع اصلی این مسیر بوده باشد. خداوند با هدایت مردم به جنوب شبه جزیرۀ سینا نه تنها آنها را به کوهی رساند که برای موسی تعیین کرده بود، بلکه از برخورد بیشتر آنها با مصریان جلوگیری نمود. ممکن است نجات آنها از دریا در امتداد خط جنوبی دریاچۀ مِنظَلِه بوده باشد.
شبه جزیرۀ سینا تقریبا 150 مایل طول و 260 مایل عرض داشت. دو بازوی دریای سرخ در کنار آن قرار دارند؛ خلیج سوئز و خلیج عقبه (ایلات).[11] عبرانیان در امتداد ساحل غربی سینا به طرف جنوب پیشروی کردند. آبهای تلخ مارَه (خروج 22:15-25) که با نام جدید عین هاواراه[12] شناخته میشوند و در 45 تا 50 مایلی جنوب دماغۀ خلیج سوئز قرار دارند، اما شاید عیون موسی[13] گزینۀ بهتری باشد. اِلیم همراه با درختان و چشمههای فراوان به وادی قاراندِل[14] معروف است که اردوگاهی کنار دریای سرخ (اعداد 10:33)، حدود هفت مایلی جنوب عین هاواراه میباشد.
صحرای سینا یک زمین شنزار در امتداد فلات سیناست و به دِبِت اِر-رَمله[15] معروف است. اگر مکان کوه سینا در یکی از کوههای موسی (جَبَل موسی) باشد؛ پس قوم اسرائیل از میان این خشکی با درههای پشت سر هم عبور کرده و به جَبَل موسی رسیدهاند؛ سپس از میان بیابان رِفیدیم گذشتهاند، و در آنجا با عمالیقیان جنگیدهاند (خروج 8:17-16). رِفیدیم آخرین اردوگاه در بیابان سینا پیش از رسیدن به کوه مقدس بود. آنها تا کوه سینا پیش رفتند (خروج 19) و در آنجا شریعت را دریافت کردند. تثنیه 2:1 با چنین مکانی برای سینا موافق است. سپس راه فاران به قادِش را پیش گرفتند.
مروری بر کتاب خروج
هدف و ویژگیها
کتاب خروج چندین مضمون مهم دارد:
- اول، این کتاب میگوید، خداوند چگونه اسرائیل را از مصر نجات داد تا عهد خود با پدران را محقق سازد.
- دوم، عنصر اصلی این کتاب، مکاشفۀ عهد در سیناست.
- سوم، نتیجۀ دو مورد اول است؛ برقراری خیمه به عنوان محل سکونت خدا در کنار اسرائیل.
هر یک از این مضامین پیروزی فیض خداست. خدای حقیقی وقتی قومش را نجات داد، تمام خدایان و حاکمین مصر را داوری کرد، در سینا با انسان سخن گفت و در خیمهای که ساختن آن را به مردم یاد داده بود، حضور خودش را نشان داد. آشکار شدن این مضامین همچنین قدوسیت و فیض خداوند را در شریعت عهدش و در نماد تشریفاتی زندگی و عبادت اسرائیل آشکار میکند.
موسی، خادم برگزیدۀ خدا در کانون تمام این کارهای الهی قرار دارد. او واسطۀ داوری خدا علیه مصر بود (خروج 1:4-17) و کسی بود که خدا از طریق او قوم اسرائیل را در دریای سرخ نجات داد (31:14). خدا از طریق موسی در سینا مکاشفه کرد (خروج 34:32). گرچه اقتدار خدا موجب تمام این برکات برای قوم اسرائیل بود، اما تمرکز این کتاب کاملا بر نقش موسی به عنوان خادم خدا میباشد.
مسیح در خروج
مسیحیان از طریق کتاب خروج میتوانند چیزهای زیادی دربارۀ مسیح به طرق مختلف بیاموزند. نخست در مقیاس وسیع، روش نجات قوم اسرائیل از اسارت و بردگی در مصر و عزیمت به سرزمین موعود آکنده از برکات الهی بوده و استعارهای از کار نجاتبخش خدا در طول تاریخ است. خدا دوباره قوم برگزیدۀ خویش را از نیروهای شیطانی که به بردگی آنها درآمده بودند نجات داد و تمام آن نیروها را داوری کرد و قومش را به عنوان پسر نخستزادۀ خود، ملتی مقدس از کاهنان که در میان آنها به وسیلۀ روح خود ساکن بود، خواند. الگوی پیروزی خدا بر دشمنان، استقرار مسکن الهی و وفور برکات همگی در ظهور اول و دوم مسیح به بزرگترین شکل تحقق مییابد (اول قرنتیان 1:10-13؛ افسسیان 14:2-22؛ مکاشفه 11:20-5:22).
دوم، خیمه و تمامی خدمات به مسیح اشاره دارند. به طور کلی همانطور که خیمه، مکان حضور الهی بر روی زمین بود، عیسی نیز در میان ما ساکن شد و در میان ما خیمه زد (یوحنا 14:1 و 17). علاوه بر آن، تهیه و تدارک حیواناتی برای قربانی کردن به عنوان راه علاج موقتی برای گناهان قوم اسرائیل، در واقع همان پیشبینی قربانی شدن مسیح بود که بدین طریق گناه یکبار برای همیشه مجازات شد (خروج 8:24؛ متی 27:26-28؛ یوحنا 29:1؛ عبرانیان 24:12؛ اول پطرس 2:1). بهعلاوه، رویداد مهم عید پِسَح در مسیح محقق میگردد (اول قرنتیان 7:5).
همچنین نقش محوری که موسی در این کتاب ایفا میکند، به مسیح اشاره دارد. همانطور که قوم اسرائیل (حتی کودکان) هنگام عبور از دریای سرخ، در موسی تعمید یافتند (اول قرنتیان 2:10)؛ پس مسیحیان و کودکانشان نیز باید در مسیح تعمید بگیرند. موسی خادم بزرگ خداوند بود که کلام خدا را مستقیم دریافت کرد. به طور خاص، انجیل متی، عیسی را به عنوان تحقق این نقش موسی با نشان دادن عیسی به عنوان کسی که خروج خود را تجربه کرد (متی 14:2-15)، به تعلیم شریعت خدا در دامنۀ کوه پرداخت (متی 5:1) و در هماهنگی کامل با موسی در کوه تبدیل هیئت ایستاد (متی 17). همانطور که موسی مایل بود به خاطر مردم بمیرد (خروج 10:32)، عیسی نیز خودش را جایگزین قوم خود کرد. جلال خدا که در چهرۀ موسی انعکاس یافت (خروج 29:34؛ دوم قرنتیان 8:3) اکنون در کسانی بازتاب مییابد که با روح مسیح دگرگون شدهاند (دوم قرنتیان 18:3).
مروری بر کتاب خروج
[1] Thutmose III
[2] Amenhotep II
[3] Rameses
[4] Rameses II
[5] Tell el-Daba
[6] Succoth
[7] Tahpanhes
[8] Menzaleh
[9] Shur
[10] Wadi Tumilat
[11] Elath
[12] Ain Hawarah
[13] Ayun Musa
[14] Wadi Gharandel
[15] Debbet er-Ramleh
