طراحی هوشمند چیست؟
طراحی هوشمند چیست؟
اصطلاح «طراحی هوشمند» (ID) به دیدگاهی علمی اشاره دارد که بر اساس آن، ابعاد قابل مشاهدۀ جهان طبیعی، بهخصوص سامانههای زیستی پیچیده (اما نه منحصرا آنها)، بهترین توضیحشان دخالت یک علت هوشمند است. طرفداران طراحی هوشمند ابتدا با مشاهدۀ خصوصیاتی در طبیعت که حامل نشانههای متمایز مرتبط با هوش (و نه علل دیگری) هستند، به این نتیجه میرسند، و سپس بررسی میکنند که آیا سایر توضیحات احتمالی برای آن کافی هستند یا خیر؛ و ثابت میکنند علل برنامهریزینشده و غیرهوشمند، غیرممکن هستند. بنابراین، دیدگاه طراحی هوشمند هم شامل یک استدلال مثبت است (شواهدی دال بر وجود علتی برای هوش هدفمند وجود دارد) و هم یک استدلال منفی (دلایل خوبی برای رد علت کورکورانه و بیهدف وجود دارد).
آیا (ID) واقعا علمی است؟ در حالی که بسیاری از طرفداران طراحی هوشمند شخصا معتقدند که علت هوشمندِ پشت این پدیدههای طبیعی خداست، اما اصرار دارند که نمیتوان بر اساس دادههای علمی قابل مشاهده به چنین نتیجهای رسید؛ بنابراین، این نتیجهگیری که خدا طراح است، بخشی از دیدگاه طراحی هوشمند نیست. طرفداران طراحی هوشمند سعی دارند تا حد امکان خود را به آنچه تنها از شواهد علمی و به دور از ملاحظات فلسفی، تاریخی یا الهیاتی قابل استنتاج است، محدود کنند. در حقیقت، برخی از طرفداران طراحی هوشمند به وجود خدا شک داشته و متقاعد نمیشوند که او وجود دارد، طراحی هوشمند لزوما وجود خدا را اثبات نمیکند. با این وجود، منتقدان طراحی هوشمند معمولا آن را به عنوان یک مذهب رد میکنند و منکر این هستند که این ایده به عنوان یک فرضیۀ علمی واجد شرایط باشد.
زیستشناسی و طراحی
این ایده که سامانههای زیستی حداقل ظاهرا برای هدفی طراحی شدهاند، به خودی خود بحثبرانگیز نیست. حتی زیستشناس تکاملی و خداناباور معروف، ریچارد داوکینز[1] نیز صراحتا نوشته است: «زیستشناسی، مطالعۀ چیزهای پیچیدهای است که ظاهرا به نظر میرسد برای هدف خاصی طراحی شدهاند.»
البته، داوکنیز در ادامه استدلال میکند که این ظاهر، فریبنده است. در حالی که چنین سامانههایی طراحیشده به نظر میرسند، بنا به خط فکری تکاملگرایان داروینی، همین ظاهر خودش نتیجۀ فرآیند کورکورانه و معمول انتخاب طبیعی مبتنی بر جهشهای تصادفی میباشد.
همانطور که داوکینز ادامه میدهد: «انتخاب طبیعی، یک ساعتساز نابیناست. نابینا، زیرا آینده را نمیبیند، برنامهای برای پیامدها ندارد، هدفی هم در نظر ندارد. با این حال، نتایج زنده و واقعی انتخاب طبیعی بهشدت ما را تحت تاثیر توهم طراحی و برنامهریزی قرار میدهد.»
حتی در اینجا، داوکینز بهراحتی اذعان میدارد که طراحی و برنامهریزی در زیستشناسی بهشدت تاثیرگذار است، اما ادعا میکند که علیرغم این موضوع، تمام نشانهها و شواهد به فرآیندهای برنامهریزینشده و تصادفی اشاره دارند که بر اساس قوانین طبیعی عمل میکنند و نیازی به هدف، هوش و یا هیچ گونه آیندهنگری ندارند. بنابراین، در جای دیگری مینویسد: «جهان پیش رویِ ما دقیقا دارای ویژگیهایی است که باید از آن انتظار داشته باشیم، اگر در اصل هیچ طرح، هدف، شر یا خیری وجود نداشته باشد، و چیزی جز بیتفاوتی کورکورانه و بیرحمانه نباشد.»
بسیاری به نتیجهگیریها و فلسفۀ اخلاقی داوکینز در اینجا اعتراض دارند. اما دیدگاه طراحی هوشمند به طور خاص به نحوۀ برخورد او با دادههای علمی اعتراض دارد. طرفداران طراحی هوشمند معتقدند که تحلیلهای دقیق علمی در واقع مهر تاییدی بر این ایده است که زندگی هدفمند است؛ که زیستشناسی طراحیشده به نظر میرسد، زیرا واقعا طراحی شده است؛ اینکه دنیای ما اگر هیچ برنامهریزی و هدف هوشمندانهای در آن وجود نداشت، همان دنیایی نبود که انتظار داشتیم، و شواهد علمی برای آن وجود دارد.
تعریف طراحی هوشمند (ID)
پس دیدگاه طراحی هوشمند چیست؟ دایرةالمعارف جدید جهانی آن را اینگونه تعریف میکند:
«طراحی هوشمند، ایدهای است که بر اساس آن میتوان از شواهد تجربی استنباط کرد که یک علت هوشمند میتواند دلیل ویژگیهای خاص جهان و موجودات زنده باشد، نه یک فرآیند هدایتنشده مانند انتخاب طبیعی.»
بنابراین، این صرفا اعتقاد به این نیست که جهان طبیعی طراحیشده است، بلکه باوری است که چنین طراحیای از طریق فرآیندهای علمی و شواهد تجربی قابل تشخیص است. همچنین فرضیهای است که بیان میکند بهترین توضیح برای دادههای علمی حداقل برای جنبههای خاصی از زندگی و جهان، یک علت هوشمند است. دایرةالمعارف دیگری بیان میکند:
«طراحی هوشمند به مطالعۀ ویژگیهای چیزهایی میپردازد که بیانگر عملکرد یک علت هوشمند هستند. چیزهای طراحیشدهای مانند کوه راشمور[2]، نشانگر ویژگیهای خاصی هستند که به هوشمندی اشاره دارند. چنین ویژگیها یا الگوهایی، نشانههای هوشمندی به شمار میآیند. طرفداران طراحی هوشمند که به نظریهپردازان طراحی معروفاند، ادعا میکنند که این نشانهها را به طور رسمی، دقیق و علمی مطالعه میکنند. طراحی هوشمند را میتوان علمی دانست که به مطالعۀ نشانههای هوشمندی میپردازد.»
«مؤسسۀ دیسکاوری»[3]، سازمان پیشرو در تحقیقات طراحی هوشمند، این موضوع را بیشتر توضیح میدهد: «از طریق مطالعه و تحلیل اجزای یک سامانه، نظریهپرداز طراحی میتواند تشخیص دهد که آیا ساختارهای مختلف طبیعی محصول تصادف، قوانین طبیعی، طراحی هوشمند یا ترکیبی از همۀ آنها هستند یا خیر. این تحقیقات از طریق مشاهدۀ انواع دادهها و اطلاعاتی انجام میشود که در هنگام عملکرد عوامل هوشمند به وجود میآید. سپس دانشمندان به دنبال یافتن چیزهایی هستند که همان خصوصیات اطلاعاتی را داشته باشند که ما معمولا میدانیم از هوشمندی حاصل میشوند. طراحی هوشمند از این روشهای علمی استفاده میکند تا طراحی ساختارهای پیچیده و تقلیلناپذیر زیستی، محتوای اطلاعات پیچیده و خاص موجود در دی.ان.اِی، ساختار پایدار و پیچیدۀ فیزیکی جهان، و منشا زمینی گونههای زیستی در فسیلها طی دوران انفجار کَمبریِین[4] را شناسایی کند.»
طراحی هوشمند، یک دیدگاه علمی است که میکوشد خود را محدود به آنچه از دادههای تجربی به دست میآید، نگه دارد. مایکل بِهه[5] زیستشیمیدان خاطرنشان میکند:
«نتیجهگیری طراحی هوشمند طبیعتا از خودِ دادهها حاصل میشود، نه از کتابهای مقدس یا باورهای فرقهای. برای آنکه نتیجه بگیریم سامانههای زیستشیمیایی توسط یک عامل هوشمند طراحی شدهاند، خودش فرآیندی معمولی است که نیازی به اصول جدید منطق یا علم ندارد. این تنها از تلاش و سختکوشی زیستشیمی طی 40 سال گذشته، همراه با در نظر گرفتن نحوۀ نتیجهگیری در مورد طراحی در هر روز، حاصل میشود.»
در حالی که مسیحیان (و سایر گروههای مذهبی نیز به همین ترتیب) قطعا با این فرضیۀ مهم موافقاند که زندگی هوشمندانه طراحی شده است، اما «جنبش طراحی هوشمند»[6] نه در روشهای خود و نه در تمام نتیجهگیریهای خود با مسیحیت (یا هر مذهب دیگری) تطابق ندارد. این یک پروژۀ کاملا علمی است که از دریچۀ مکاشفۀ کتاب مقدس یا جهانبینی مسیحی به دادههای علمی نگاه نمیکند. بنابراین، با آنکه مسیحیان میتوانند از بسیاری از آنچه در تحقیقات طراحی هوشمند یافت میشود قدردانی کنند، و در واقع برخی از طرفداران طراحی هوشمند، مسیحیان معتقد هستند، اما جنبش طراحی هوشمند (IDM) در کل همیشه هم نشانگر جهانبینی کتابمقدسی نیست و نباید توسط مسیحیان (یا افراد مرتبط با این موضوع) به عنوان شکلی از دفاع از ایمان مسیحی یا یک پروژۀ کاملا مسیحی تلقی شود. مسیحیان باید در هنگام بررسی ادعاهای موجود در مقالات طراحی هوشمند، انتقادی عمل کنند و آنها را (مانند هر چیز دیگری) در پرتو کلام بینقص، خطاناپذیر و تغییرناپذیر خدا بخوانند.
آیا طراحی هوشمند صرفا آفرینشگرایی مذهبی در لباس مبدل است؟
علیرغم اصرار طرفداران طراحی هوشمند مبنی بر اینکه کارشان کاملا علمی و غیرمذهبی است، اما مخالفان سکولار طراحی هوشمند، این جنبش را رد میکنند، زیرا به نظرشان صرفا نوعی آفرینشگرایی بنیادگرایانه در لباس مبدل است. این به سایر ادعاهای مربوط به این جنبش نیز مرتبط میشود.
برای مثال، طرفداران طراحی هوشمند بهصراحت میگویند که معتقد نیستند کارشان نشانگر وجود خداست. جنبش طراحی هوشمند (IDM) شامل دانشمندانی است که نسبت به وجود خدا شک داشته و حتی در میان کسانی که به خدا ایمان دارند، استدلال میکنند که نمیتوان وجود خدا را با علم ثابت کرد. علم تنها به ما میگوید که علت و ویژگیهای خاص زندگی و جهان، هوشمند و هدفمند است. بر اساس دیدگاه جنبش طراحی هوشمند، یافتن کیستی یا چیستی این هوشمندی از عهدۀ علم خارج است و باید در صورت امکان، به روشی دیگر به آن پاسخ داده شود. بنابراین، گرچه طرفداران طراحی هوشمند اذعان دارند که این دیدگاه با وجود خدا سازگار است، اما نظریهپردازان طراحی اصرار دارند که تحقیقاتشان به خودی خود، وجود خدا را اثبات نکرده یا حتی لزوما بر وجود خدا دلالت ندارد.
با وجود چنین ادعاهایی از سوی چهرههای شاخص جنبش طراحی هوشمند، منتقدان متقاعد نمیشوند و انتقادهای خود را از طریق منابع عمومی منعکس میسازند. برای مثال، مقالۀ ویکیپدیا بهصراحت دربارۀ طراحی هوشمند میگوید:
«طراحی هوشمند، یک استدلال شبهعلمی برای اثبات وجود خداست.»
به همین ترتیب، بسیاری از طرفداران طراحی هوشمند در واقع ادعای داروین مبنی بر اینکه تمام حیات از یک تبار مشترک تکامل یافته است را میپذیرند و ادعا میکنند که فرآیندهای طبیعی بهتنهایی برای توضیح این فرآیند کافی نیستند و باید یک علت هوشمند در موارد اساسی دخیل باشد (نکتهای که بهدرستی بسیاری از خوانندگان مسیحی سنتی مقالات طراحی هوشمند را بیش از حد ناراحت میکند). با این وجود، دایرةالمعارف بریتانیکا این موضوع را نادیده گرفته و مدعی است که طراحی هوشمند «استدلالی است که قصد دارد ثابت کند که موجودات زنده به طور تقریبی در اشکال کنونی خود توسط یک “طراح هوشمند” خلق شدهاند.»
بنابراین، منتقدان سکولار طراحی هوشمند معمولا نه تنها آنچه طرفداران آن میگویند را نادیده میگیرند، بلکه حتی جزئیات دیدگاه آنها را نیز تحریف میکنند تا بگویند طراحی هوشمند صرفا آفرینشگرایی مذهبی در لباس مبدل است. از قضا، آفرینشگرایان واقعی به جزئیات دیدگاه طراحی هوشمند توجه بیشتری دارند و بهسرعت به خوانندگان خود هشدار میدهند که مقالات طراحی هوشمند را بدون آنکه از آن انتقاد کنند، به عنوان یک دیدگاه کتابمقدسی یا مسیحی نپذیرند. یکی از خادمین برجستۀ آفرینشگرایی دربارۀ جنبش طراحی هوشمند مینویسد:
«جنبش طراحی هوشمند یک جنبش مسیحی نیست، اگرچه بسیاری از مسیحیان در این جنبش حضور دارند. خاطرنشان میکنم که جنبش طراحی هوشمند (IDM) اساسا برای رد نظریۀ تکامل داروین وجود دارد. این جنبش برای ترویج مسیحیت یا آفرینش کتابمقدسی وجود ندارد.»
«انجمن بینالمللی خادمین آفرینشگرا»[7] نیز به خوانندگان خود هشدار میدهد که «چهرههای شاخص جنبش طراحی هوشمند، آفرینش کتابمقدسی را رد میکنند و یا با آن خصومت دارند.» بنیاد تحقیقات آفرینش (ICR)[8] به همین ترتیب شرح میدهد:
«جنبش طراحی هوشمند، آفرینش طبیعی را طوری تحلیل و توصیف میکند که اعتبار آن را به یک “شخص” ناشناس نسبت میدهد. اما یک آفرینشگرای کتابمقدسی بلافاصله خدای کتاب مقدس را به عنوان طراح طبیعت میشناسد. وقتی او به شکل نوزادی به زمین آمد، آفریدههای خودش، تا حد زیادی از پذیرش او امتناع کردند؛ حتی در یک مسافرخانه اتاقی نداشت. امروزه، گرچه برخی از پیروانش او را میشناسند، اما به طور کلی در جنبش طراحی هوشمند جایی ندارد و قطعا برای کتاب الهامشده و کاملا حقیقی او، کتاب مقدس، هم جایگاهی قائل نیستند… اگر مطالعات علمی ما دربارۀ آفرینش (یا تدریس ما دربارۀ آن آفرینش) صرفا بر “طراحی هوشمند” آفرینش تمرکز کند، اگر بخواهیم بدون شناسایی طراح آن، از خود آفرینش بیشتر از خالقش تجلیل کنیم، مرتکب اشتباه بزرگی شدهایم.»
پاسخها در پیدایش یادآوری میکنند طراحی هوشمند نمیتواند خدای کتاب مقدس را ثابت کند. با این وجود، شواهد این طراحی قطعا با خدای کتاب مقدس سازگار است. زمانی که کتاب مقدس را نقطۀ آغاز میدانیم، طراحی همان چیزی است که انتظارش را داریم. از این رو، آنها تشخیص میدهند مادامی که تحقیقات طراحی هوشمند از یک علت هوشمند صحبت کنند، آفرینشگرایان ممکن است در تحقیقات طراحی هوشمند دارای مقداری ارزش شوند. با این حال، بهوضوح یک «نقطۀ شروع» متفاوت و اغلب مجموعهای متفاوت از نتیجهگیریها میان آفرینشگرایی و طراحی هوشمند وجود دارد. یک خادم آفرینشگرا با خوشبینی محتاطانه میگوید:
«خداوندی که حتی از پادشاه کافر، کوروش کبیر، برای اهدافش استفاده کرد، ممکن است از جنبش طراحی هوشمند (IDM) نیز استفاده کند.»
اما حتی در اینجا نیز، طراحی هوشمند قطعا به عنوان یک جنبش همخانواده و مشابه آفرینشگرایی در نظر گرفته نمیشود. آن را چیزی خارج از مسیحیت کتابمقدسی میدانند که با این وجود، ممکن است خدا برای اهداف خوبش از آن استفاده کند.
طراحی هوشمند، آفرینشگرایی نیست.
نتیجهگیری
طراحی هوشمند، یک جنبش علمی است و در مورد اثرات متفاوتی که به طور متمایز ناشی از علل هوشمند هستند، تحقیق میکند و سپس با یافتن آن علل در طبیعت، با استدلال فرض میکند که آن جنبههای طبیعت حامل یک علت هوشمند هستند. گرچه اغلب برچسب دیدگاه مذهبی و آفرینشگرایانه به آن میزنند، اما اینطور نیست. در واقع، این جنبش گاهی به نتایج و ادعاهایی میرسد که با جهانبینی کتابمقدسی و قطعا با دیدگاه آفرینشگرایانه مغایرت دارد. مسیحیان ممکن است از برخی یافتههای جنبش طراحی هوشمند بهرهمند شوند، اما باید هنگام خواندن یا گوش دادن به آن (مانند هر چیز دیگری) انتقادی و با بصیرت عمل کنند. با این وجود، در کنار دقت کافی و دیدگاههای کتابمقدسی ما که محکم نصب شدهاند، حقایق علمی ارزشمندی هم وجود دارند که مسیحیان میتوانند از محققان طراحی هوشمند بیاموزند.
طراحی هوشمند چیست؟
نویسنده: لوک وِین
[1] Richard Dawkins
[2] Mount Rushmore
[3] Discovery Institute
[4] Cambrian
[5] Michael Behe
[6]IDM؛ Intelligent Design Movement
[7] Creation Ministries International
[8] ICR ؛Institute for Creation Research
